Шчыт планеты: чаму мы святкуем Міжнародны дзень аховы азонавага слоя

Штогод 16 верасня свет адзначае Міжнародны дзень аховы азонавага слоя. Гэтая дата нагадвае нам пра крохкасць атмасферы і пра тое, як чалавецтва здолела аб'яднацца перад тварам глабальнай экалагічнай пагрозы. Але што менавіта мы абараняем і чаму азон — гэта «палка аб двух канцах»?

Азонавы слой — гэта тонкая праслойка газу ў стратасферы (на вышыні ад 15 да 50 км), якая працуе як глабальны сонцаахоўны крэм. Яго галоўная задача — паглынанне жорсткага ультрафіялетавага выпраменьвання (УФ-В).

Без гэтага «шчыта» жыццё на Зямлі было б немагчыма ў звыклым нам выглядзе. Ультрафіялет разбурае ДНК жывых арганізмаў, выклікае мутацыі, падаўляе імунітэт і прыводзіць да масавай гібелі фітапланктону — асновы харчовых ланцугоў у акіяне. Для чалавека залішак УФ-выпраменьвання загражае ракам скуры, катарактай і аслабленнем ахоўных сіл арганізма. У 1980-х гадах, выявіўшы «азонавую дзірку» над Антарктыдай, свет усвядоміў: разбурэнне гэтага слоя фрэонамі (хлорфторвугляродамі) ставіць пад удар усё жывое. Манрэальскі пратакол стаў прыкладам таго, як навука і палітыка могуць выратаваць планету.

Аднак азон — рэчыва каварнае. Калі ў стратасферы ён наш выратавальнік, то ў прыземным слоі атмасферы (трапасферы) ён ператвараецца ў небяспечны забруджвальнік.

Адкуль ён бярэцца ўнізе? У адрозненне ад стратасфернага азопу, прыземны не ўтвараецца натуральным шляхам у вялікіх колькасцях. Гэта прадукт хімічных рэакцый паміж аксідамі азоту, лятучымі арганічнымі злучэннямі і сонечным святлом. Галоўныя «пастаўшчыкі» гэтых кампанентаў — выхлапныя газы аўтамабіляў, выкіды прамысловых прадпрыемстваў і праца цеплаэлектрастанцый.

Аднак азон — рэчыва каварнае. Калі ў стратасферы ён наш выратавальнік, то ў прыземным слоі атмасферы (трапасферы) ён ператвараецца ў небяспечны забруджвальнік.

Адкуль ён бярэцца ўнізе? У адрозненне ад стратасфернага азопу, прыземны не ўтвараецца натуральным шляхам у вялікіх колькасцях. Гэта прадукт хімічных рэакцый паміж аксідамі азоту, лятучымі арганічнымі злучэннямі і сонечным святлом. Галоўныя «пастаўшчыкі» гэтых кампанентаў — выхлапныя газы аўтамабіляў, выкіды прамысловых прадпрыемстваў і праца цеплаэлектрастанцый.